БИЛГҮҮНИЙ ОРОН ЗАЙ

Эртний монголын цэргийн сүлд нь дөрвөн хөлт хар сүлд гэж байжээ. Энэ сүлдийг цэрэг байлдааны явдалд хэрэглэх учир дайсныг айлгах догшин зүс болох хар өнгийн хялгасаар тугий нь хийжээ. Хар сүлдний орой нь жадны хэлбэртэй, нэг тохой шахам урт, хоёр талдаа иртэй, голоороо зузан, дороо онгитой төмөр илд болно. Энэ илд нь ядгуухан утгатай жадыг төлөөлжээ. 

Онгины дээр дугираг мөнгөн цар байх ба царны царны хөвөөг дагуулан наян нэгэн нүхнээс хар хялгасан гөхлөө ямааны зүсмэл арьсаар тогтооно. Царны голын нүхээр тугныхаа ишийг оруулан жадныхаа онгинд шургуулдаг. Энэ ишийг сүлдний шилбэ гэнэ. Шилбийг шулуун хуш модоор хийнэ. Гол сүлдний шилбэ нь арван гурван тохой /540 см/ урт байна. Салбар сүлдийг илч сүлд гэж нэрлэх бөгөөд түүний шилбэ нь есөн тохой урт болно. 

Мөн энэ сүлдэндээ шар ногоон дугтуй их хийх ба түүнийг сүлдний дээл гэнэ. Дөрвөн хөлт хар сүлдийг байрлуулахдаа гол сүлдийг чулуун мэлхий дээр суурилуулан, араас нь тулгуур хийгээд дөрвөн элч сүлдийг тусгайлан зассан чулууны дунд нүх малтаж шилбий нь суулган байрлуулаад гол сүлдтэйгээ илч сүлдээ шар торгоор гадарласан, азарганы дэлээр томсон дээсээр чагтаглан холбоно. Хар сүлд бол хөх тэнгэрийг бэлэгдсэн учир үргэлжид гадаа мандаж байх ёстой ажээ. Сүлд сүлдний дундаас дайчин хар сүлд нь онцгой учир холбогдолтой юм. 

Ìîíãîë óëñûí íóòãèéí ãàäàðãóóãèéí áàéäàëä îëîí õýëáýð õýâ øèíæ õîñëîõ áîëîâ÷ íèéòäýý óóëàðõàã øèíæòýé þì. Íóòãèéí èõýíõè õýñãèéã äóíäàæ ºíäºð óóë ýçëýõ áà á¿õ íóòãèéí 2/3 íü 1000ì-ýýñ äýýø ºðãºãäñºí áàéäàã. Ìîíãîë óëñûí ãàçðûí ãàäàðãà íü øàòàëæ äýíæèëñýí áàéäàëòàé áàéäàã.
 óóëñ
 öàâ òîëãîäëîã ãçàð
 ýëýãäýë ºíäºðëºã òàë
Õàðüöàõ ºíäºð íü 200ì-ýýñ äýýø áîë óë, 200ì-ýýñ äîîø áîë öàâ òîëãîä, ã¿âýý ãýñýí íýð òîìú¸îíä îðíî. 1500ì-ýýñ äýýø õàðüöàõ ºíäºðòýé óóëíóóäûí íèéëáýðèéã óóëñ ãýíý.

Ìîíãîë îðíû óóë íóðóóä òîäîðõîé ÷èãëýëòýé òîãòñîí áàéäãààðàà îíöëîã þì. Áàðóóí ç¿ãò óóë íóðóóä áàðóóí õîéíîîñ ç¿¿í óðàãøàà ÷èãëýëòýé, ç¿¿í õàãàñò áîë áàðóóí óðäààñ ç¿¿í õîéøîî ñóíàæ òîãòñîí áàéäàã.

Ìîíãîëûí ºìíºä õýñãýð õèëä îéðîëöîî öºë, ãîâèéí çóðâàñ íóòàã áèé áºãººä áàðóí òàëäàà àðàé ºðãºí 200êì, ç¿¿í òàëäàà íàðèéññààð Õóðõûí óëñûí õàâüä 4-50êì-ýñ ¿ë õýòýðíý.

Ãîâèóäàä æèæèã íóóð áóþó øàâàðò òîéðîì áèé áîëæ òàë á¿ðýñ íü õóóðàé ñàéðóóä îðæ èðñýí áàéäàã.
Ìîíãîë îðíû õîòãîð ã¿äãýðèéí áàéäàë óë ç¿éí òîãòîëöîîíû òàëààñàà èéì áîëîâ÷ îð÷èí ¿åèéí ôèçèê ãàçàðç¿éí ¿éë ÿâö ò¿¿íèé õîòãîð ã¿äãýðèéí òºðõèéã ÿìàð íýã õýìæýýãýýð õóâèðãàæ áàéíà.

Ìàíàé îðíû íóòãèéí ãàäàðãàä íºëºº ¿ç¿¿ëýã÷ ò¿ãýýìýë ¿éë ÿâö áîë óñíû èäýæ ýâäëýõ àæèëëàãàà þì. Ýíý ¿éë ÿâö ãîë ìºðäèéí øèã¿¿ ñ¿ëæýýòýé òóñ îðíû õéîò õàãàñò òºäèéã¿é ãîâü òàë íóòàãò ÷ ãýñýí íèëýýä ÿâàãääàã.

Îð÷èí ¿åèéí óñíû èäýæ ýëýãä¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà øèíý ãóó æàëãà ¿¿ñãýõ íü óóëñûí îé ìîäã¿é ýãö ýíãýð õàæóóä öººíã¿é òîõèîëäîíî. Ãîâüä ò¿ð çóóðûí ¿åðèéí óðñãàë áàãà õýìæýýòýé ÷ ñàéð ¿¿ñãýæ ñ¿ëæýýã íÿãòðóóëñààð áàéíà. Õîòãîð ã¿äãýðèéí õýëáýð õºãæèëä ºãºðøèëèéí ¿éë ÿâö ìýäýãäýõ¿éö íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà.

Ìîíãîë îðîí íèéòäýý õóóðàé óóð àìüñãàëòàé ó÷èð ôèçèê ºãºðøèë çîíõèëæ ãàäàðãàä èë ãàðñàí ÷óëóóëàã ºãºðøèí áóòàð÷ ñýâñãýð õóðäàñ áèé áîëîõäîî áàéðàíäàà õóðèìòëàãäàí ýëëþâè ¿¿ñãýõ ýñâýë õ¿íäèéí õ¿÷íèé íºëººãººð óóëñûí õàæóóã äàãàí óðñàæ äåëþâèéí õóðäàñ ¿¿ñãýæ áàéíà.
Óëèðëààð õºëäºõ óë õºðñíèé çóçààí óóëàðõàã õéîò õýñýãò 3-5ì, ãîâü õýñýãò 1-3ì áàéíà. Õºëäºëò ÿâàãäàõ õóãàöàà òóñ îðíû õîéò õàãñò 190 õîíîã, õýðèéí á¿ñýä 180 õîíîã, ãîâüä 160 õîíîã áàéäàã.

Ìîíãîë îðíû ãàäàðãóóãèéí õîòãîð ã¿äãýðò ãàçàð õºäëºëò áàãàã¿é íºëºº ¿ç¿¿ëíý.

Ǻâõºí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí 1957 îíû 12-ð ñàðä áîëñîí ãàçàð õºäëºëò Ãîâü Àëòàéí Áàÿí öàãààí óóëàñ Áàãà áîãä, Àðö Áîãä õ¿ðñýí àñàð èõ õýìæýýíèé ãàçðûã õàìàð÷ 11 áàëëûí ýð÷ õ¿÷òýé ÿâàãäñàí áèëýý. Ýíý ãàçàð õºäëºëòººð äóðäñàí óóëñûí àð ºâðººð 200-350êì õî¸ð òîì àí öàâ ¿¿ññýí. 

Бусад төрлийн өвчний засал
-Яр түүхийд хөх давсаар өчүүхэн сав хийж утаагүй галд түлээд нүүрсийг шүүж шар тосонд зуурч бүлээн түрхэх ба заартай бэх түрхэх сайн. 
-Ганц хуруудахад ямар ч малын цөсийг хуруунд углах, мөн хар сүүлтийн шивэр углах маш сайн. 
-Ямар нэг шарханд хонины цөсийг цай, усанд зуурч түрхэх сайн. 
- Хөл дулаацахгүй болоход чинжүүний хальсыг даавуун завсар шидээд оймсын дор улавч болгон дэвсэхэд сайн. 
- Хүний хүч тамир муудахад туулайн толгойн мах идвээс сайн. 

- Үл танигдах устай яранд шунхтай цаасны үнсийг дарьтай нухаж түрхэх хэрэгтэй. 
- Амны яранд цагаан байван буцалгаж усанд хийж амаа зайлвал эдгэнэ.
- Хүний биед нүхэн яр гарваас туулайн тархи, үл танигдах устай яранд цаасны үнс дарьтай хольж нухаад үрэх нь чухал. 
- Хожгор яранд хэрээний нүдийг шазлаад бүлээнд нь шавшиж 7 хоног байлгаад сүүлд нь модоор арилгаваас сайн. 
- Хүний үс унахад мухар цагаан ямааны сүү ба шээсээр шүршвээс ургана. 

- Битүү хавдар намрын эхэн сарын 13-наас хойш мөн сүүл сарын 23 хүртэл хугацаанд туулайн баасыг авч түрхвээс их сайн гэдэг. 12. Хүний бие ба толгойн өвчин, мөн нойтон хуурай яранд үхрийн шинэхэн аргалыг түлээд үнсийг нь шар тосонд зуураад түрхэх ба шүрших сайн. 
- Толгойн үс ургуулъя гэвэл хэрээний бүхэл өдийг хандлан буцалгаад шавшваас сайн. 
- Нүүрний шар үсийг арилгахад сарьсан багаваахайн цус түрхнэ. 
- Хамраас цус гоожин тогтохгүй байвал агь буцалгаад арцны 7 буурцгаар даруулбал сайн. 

- Үлдэнд ургацны шүүс ба олсыг түлж үнсийг түрхэнэ. 
- Адууны тархи идвэл нойр сэргэнэ. 
- Үсийг хар байвангаар үргэлж шавшвал урт ургана. 
- Үс ургуулах гэвэл зээргэнийг архинд хандалж үргэлж шавшина. 
- Арьс бэржийхэд огтоны хорголыг архиар зуурч түрхэнэ. 
- Үс унаад байвал бугын аргал шатааж гарсан үнсийг усанд зуурч уувал сайн. Бас ирвэсний өөх сайн. 

- Үргэлж хөлрөөд байвал зээргэний шөл ууна. 
- Нуруу шархирахад үхрийн аргалын үнсийг хуучин тостой хольж түрхээд галд ээвэл тус болно. 
- Хавдар өвчинд шар цавууг хатаагаад наавал сайн гэнэ. 
- Хэл амандаа багтахгүй болбол давсыг хач гүргэмтэй хольж түрхвэл сайн. 
- Могойд хатгуулбал хатгасан дээр нь сонгино хагалж тавиад сонгиноо төөнөж биеэ бүлээн болтол жигнэвэл сайн. 

- Биеийн аль нэг хэсэгт өргөс мод шаавал зааны яс үрж уг газар нь хөхүүлбэл мод /өргөс/ аяндаа гарч эдгэнэ. 
- Саа өвчинд өмхий хүрний дэлүүгээр утвал сайн. 
- Мориноос унаж бяцарсан, хөхөрсөн, хавдсан зэрэгт хонины тойг шагайг чулуунд үрж түрхвэл сайн. 
- Хүний шөрмөс татсанд чихэр нухаж удаан хөхүүлбэл сайн. 
- Ямар ч ярыг хус модны яраар үрвэл сайн. 

- Үү гарвал хөхний сүүгээр угаавал арилна. 
- Хөлдсөнд сайн чанарын хужир сайн ба бас тэмээний тос түрхэх зүгээр. 
- Яр шарх эдгэхгүй байвал хэрээний баасыг хус модонд түрхэж түлээд цог дээр нь утвал сайн. 
- Бүх бие хавагнавал гахайн өөхийг давстай хольж түрхвэл сайн. 
- Хүн бүхэн баавгайн өөх махыг зуны эхэн сард авч сүүдэрт хатааж нүдээд хэзээ боловч усанд зуурч уувал биеийн чалх сайжирдаг. 

- Мартамхай хүн баавгайн тархи идвэл мартахгүй болно. 
- Хэрэмний мах гадаад, дотоод хийнд сайн. 
- Хулмасыг арилгахад адууны хомоолын утаагаар утаж хонины элэг бөөрөөр жигнэвэл сайн. 
- Шувууны баасыг гахайн өөхтэй хольж түрхвэл нүүрний сэвх арилдаг удаа бий. 
- Ямар нэг судас бүдүүрвэл хүрэл тогооны хөөг эмийн тунгаар 7 дахин уувал эдгэнэ. 

- Цусны даралт ихдэхэд:
• Цагаан түрүүний цэцгийг хандалж уух. 
• Зэрлэг шар төмсийг ингэний сүүнд чанаж уух. 
• Хонин зээргэнийг үндэстэй нь түүж түлээд үнсийг загийн лавайн хандаар даруулж их тунг уух. 
• Хонин зээргэнийн дээд хэсгийг түүж төмөр саванд түлээд, үнсийг улаан ямааны сүүгээр зуурч мөн савандаа хийж 2 дахин түлээд үнсийг хөөргөны халбагаар 1-ыг 3 хувааж хамраар татна. Тэгэхдээ даралтаа тогтмол үзүүлж байх шаардлагтай. 
• Хушигны идээ цулбуур гэдэг ногоо, дали гэдэг ногооны шөлийг 30 хоног уухад эдгэнэ. 

- Жодоо модны холтосыг буцалгаж ууваас цусны өвчинд тустай. 
- Бие шарьхирч удаан хугацаагаар ядрахад сарьсан багваахайн яс, махыг түлж үнсийг нь архиар даруулж өгч эмчилдэг. 
- Шарх шархалаа загтнаж зовоовол цахилдагны үрийг хуцны эврийн хярвастай хольж давстай усанд зуурч түрхээд гал буюу наранд ээх нь зүйтэй. 
- Ялаа батгана олшроход сарьсан багваахайн мах өөхийг өчүүхэн түлбэл зайлна. 
- Ядаргаанд халуун сүүгээр хөлийг шагайнаас өвдөг хүртэл шавших нь мөн толгой, хүзүү, дал, мөр зэрэг бусад биеийг 2-3 удаа 30 минут шавших сайн.

-Ядаргаанд зөөлөн чөмөгтөй чихрийг халуун сүүнд хийж нэг аягыг ууна. 
-Цусны даралт багасахад түүхий элэг, улаан лооль зэргийг идэхэд тустай. 
- Хаванд аньсны навч, ишний хамт түүж, улаан бударгана, цагаан лууванг усанд буцалгаж уух. 
- Хаванд зэрлэг цагаан төмсийг усанд чанаж уух сайн. 
- Бүх төрлийн хаванд тустай эм нь нохойн хошууны үрийн хандмал, хонины шинэ махны сайн гарсан шөл сайн чанарын архи гурвыг адил хувь найруулсан ханд бөгөөд өдөрт 3 халбага ууваас эдгэнэ. 

- Хүний шээс хаагдахад цээнэ гэдэг ургамлын үндсийг чанаж 100-150 гр өдөрт 3 удаа ууваас сайн. 
- Хүний бөөр өвдөхөд тэхийн шээг гэдэг ургамлыг хандалж ууна. Модоо сайн нунтаглаж 1 л усанд том халбагаар 2 хийж чанаад 3 хувааж өдөрт багтаан ууна. 
- Хүний бие шингэн халуунд түлэгдвэл тэр даруй гөлтөгнийг галд түлж нунтаглаад шавах бас задгай гал дээр буцалсан ус буюу хар цайг амь бүлээнтэй хийж шавших ба шавж боовол хувилахгүй эдгэнэ. 

- Хавагнасан хүнд хонин зээргэний үндсийг элдэв хог шороогүй цэвэрлэж мод чулуугаар няцалж 1,5 л усанд 1 аяга орчим хийж сайн хадгалж 150-200 гр өдөрт 3 удаа ууна. Харин хоол цайнаас зайтай уулгана.Зэс буюу паалантай саванд чанах хэрэгтэй. 
- Хийрхэх үед туулайн толгой ба боривны яс нүдэж шөлийг уух сайн. 
- Хүний бие ба зовхин дахь /өвдөг/ мэт бөөрөнхий хавдрыг мөнгөний балаар үрэх зүгээр. 
- Ярыг хусны үнс, шар будаа хоёроор утах. 

- Хатгинд саримсаг халааж нааваас сайн. 
- Хамаг бие хавдсанд гахайн өөхийг давстай нухаж түрхэнэ. 
- Хар арц 1, дугтуйтай цахилдагын буурцаг 1, туулайн хоргол 1 энэ гурвыг битүү саванд түлээд үнсийг зуурч ууваас хойд жилийн мөн сар өдрийг хүртэл халдварт гамшиг, ханиад, хижиг үл халдана. 
- Хүний цагаан мах ургахад хун шувууны өндгийг хатааж аваад тангад чулуун цай хольж усанд зуурч түрхвэл сайн.